Πόσα και ποια είναι τα πιο γνωστά γλυκαντικά;

Ως γλυκαντικά ή γλυκαντικές ύλες εννοούμε τα υποκατάστατα της ζάχαρης. Χρησιμοποιούνται ως πρόσθετα στα διάφορα τρόφιμα με σκοπό τη μείωση του συνολικού τους φορτίου σε υδατάνθρακες. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα τη δυνατότητα χρήσης τους από τα άτομα µε σακχαρώδη διαβήτη.

Εδώ και πολλά χρόνια επικρατεί η άποψη πως για την αντιμετώπιση του σακχαρώδη διαβήτη πρέπει να αποφεύγονται οι απλοί υδατάνθρακες (απλά σάκχαρα π.χ. ζάχαρη) και να αντικαθίστανται από σύνθετους (π.χ. δημητριακά, όσπρια), καθώς οι απλοί έχουν ταχύτερη απορρόφηση οπότε και προκαλούν μεγαλύτερη υπεργλυκαιμία. Ωστόσο, κλινικές μελέτες έχουν δείξει ότι η παρουσία ζάχαρης στα τρόφιμα δεν αυξάνει το σάκχαρο περισσότερο απ’ ό ,τι μια ίση θερμιδικά ποσότητα αμυλούχων τροφών. Για το λόγο αυτό οι συστάσεις της Αμερικανικής Διαβητολογικής Εταιρείας (ADA) επιτρέπουν την κατανάλωση τροφίμων που περιέχουν σάκχαρα*, αλλά σε περιορισμένη ποσότητα (έως 10% της ημερήσιας ενεργειακής πρόσληψης). Περισσότερα για τη ζάχαρη και με ποιες ονομασίας μπορείτε να τη βρείτε στα διάφορα προϊόντα δείτε εδώ

*Ως σάκχαρα εννοούνται όλοι οι μονοσακχαρίτες και δισακχαρίτες που προστίθενται στα τρόφιμα από τον κατασκευαστή, τον μάγειρα ή τον καταναλωτή, συν τα φυσικά υπάρχοντα στο μέλι, τα σιρόπια και τους χυμούς φρούτων.

 Οι γλυκαντικές ύλες διακρίνονται σε αυτές που περιέχουν θερμίδες (όπως η γλυκόζη, η φρουκτόζη και οι πολυόλες) και σε εκείνες που έχουν πολύ μικρή θερμιδική αξία (όπως είναι η σακχαρίνη, η ασπαρτάμη, το κυκλαμικό νάτριο, το ακελσουλφαμικό κάλιο, η σουκραλόζη, η νεοτάμη, η αλιτάμη και η στέβια). Η χρήση γλυκαντικών υλών με μικρή θερμιδική αξία είναι σχεδόν ελεύθερη από τα  άτομα με σακχαρώδη διαβήτη, αν και για όλες τις ύλες υπάρχει η ελάχιστη ασφαλής πρόσληψη. Επίσης, στην αγορά κυκλοφορούν προϊόντα  τύπου “light”, τα οποία περιέχουν ολιγοθερμιδικά γλυκαντικά. Το πλεονέκτημά τους είναι ότι δεν δίνουν ενέργεια και δεν επιδρούν στα επίπεδα της γλυκόζης του αίματος.

Παρακάτω, θα αναφέρουμε λίγα στοιχεία για τις γνωστότερες γλυκαντικές ύλες που κυκλοφορούν στην αγορά και χρησιμοποιούνται από την βιομηχανία τροφίμων:

-Θερμιδογόνα γλυκαντικά-

Φρουκτόζη
Η φρουκτόζη προκαλεί μικρότερη αύξηση στη γλυκόζη αίματος, σε σύγκριση με ισοθερμιδικές ποσότητες ζάχαρης και αρκετών αμυλωδών. Παρέχει τις ίδιες θερμίδες με την ζάχαρη στον οργανισμό και η κατανάλωσή της πρέπει να γίνεται με μέτρο, καθώς σε αυξημένες ποσότητες έχει αρνητικές επιπτώσεις στα επίπεδα τριγλυκεριδίων του αίματος. Δε φαίνεται να έχει κάποιο πλεονέκτημα ως γλυκαντική ύλη για τα άτομα με σακχαρώδη διαβήτη και για το λόγο αυτό, άτομα με σακχαρώδη διαβήτη και δυσλιπιδαιμία (π.χ. υπερτριγλυκεριδαιμία) πρέπει να αποφεύγουν την κατανάλωση μεγάλων ποσοτήτων φρουκτόζης ως πρόσθετης ύλης σε τροφές. Φυσικά, στις περιπτώσεις αυτές, δεν απαγορεύεται η κατανάλωση φρούτων και λαχανικών ως φυσικές πηγές φρουκτόζης.

Πολυόλες
Οι πιο γνωστές πολυόλες είναι η σορβιτόλη, η μαννιτόλη και η ξυλιτόλη που υπάρχουν κυρίως σε τρόφιμα όπως οι καραμέλες και οι τσίχλες χωρίς ζάχαρη. Προκαλούν χαμηλότερη αύξηση της γλυκόζης του αίματος απ’ ό,τι η ζάχαρη και άλλοι υδατάνθρακες και αποδίδουν κατά μέσο όρο 2 θερμίδες ανά γραμμάριο (συγκριτικά με τις 4 θερμίδες ανά γραμμάριο που αποδίδουν άλλοι υδατάνθρακες). Μέχρι σήμερα, δεν υπάρχουν επαρκείς αποδείξεις που να δείχνουν ότι η χρήση τους πλεονεκτεί σε σχέση με τη ζάχαρη και τέλος, η υπερκατανάλωσή τους μπορεί να επιφέρει καθαρτική δράση.

-Μη θερμιδογόνα γλυκαντικά-

Σακχαρίνη
Η σακχαρίνη είναι ένα από τα γλυκαντικά, το οποία παλαιότερα έχει χαρακτηρισθεί με καρκινογόνο δράση. Συγκεκριμένα, ο Οργανισμός Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA) των ΗΠΑ, το 1977 χαρακτήρισε την σακχαρίνη ως πιθανό καρκινογόνο με βάση μια μελέτη σε αρουραίους που έδειξε αυξημένο κίνδυνο καρκίνου στα πειραματόζωα μετά τη λήψη τεράστιων δόσεων. Σήμερα, η ουσία έχει απενοχοποιηθεί και συστήνεται από τον FDA, δεδομένου ότι δεν υπάρχουν επαρκή δεδομένα που να δείχνουν ότι στις δόσεις που χρησιμοποιείται στον άνθρωπο έχει καρκινογόνο ιδιότητα.

Ένα κουταλάκι του γλυκού σακχαρίνη αποδίδει 1,7 θερμίδες. Η ημερήσια αποδεκτή ποσότητα είναι 5 mg/kg σωματικού βάρους. Δεν χάνει τη γλυκαντική της δράση κατά τη θερμική επεξεργασία και είναι 300-700 φορές πιο γλυκιά από τη ζάχαρη.

Κυκλαμικό Νάτριο

Κυκλοφόρησε το 1950 με μεγάλη επιτυχία στην Αμερική. Εγκρίθηκε η προσθήκη του σε τρόφιμα το 1958, αλλά το 1969 ο FDΑ απαγόρευσε την κυκλοφορία του στις ΗΠΑ βασιζόμενος ξανά σε μελέτες πειραματόζωων. Ωστόσο, οι μελέτες που ακολούθησαν έδειξαν ότι το προϊόν θεωρείται πλέον ασφαλές και  γι’ αυτό κυκλοφορεί σε όλες τις χώρες, εκτός των ΗΠΑ.

Η αποδεκτή ημερήσια πρόσληψη για το κυκλαμικό νάτριο κυμαίνεται ως εξής:

  • 111 mg/kg σωματικού βάρους σύμφωνα με τον οργανισμό JCEFA (Joint Commission of Experts on Food Additives of the World Health Organization and the Food and Agriculture Organization)
  • 7 mg/kg  σωματικού βάρους σύμφωνα τον ΕSFA (Εuropean Food and Safety Agency)
  • Μη διαθέσιμη σύμφωνα με τον FDA
  • 11 mg/kg βάρους σώματος σύμφωνα με τον DVFA (Danish Veterinary Food Administration)

Οι διαφορές που υπάρχουν στις παραπάνω συστάσεις δείχνουν το διαφορετικό τρόπο εκτίμησης των αποτελεσμάτων των πειραμάτων, όταν το προϊόν κατατίθεται για έγκριση από τους διάφορους οργανισμούς και δεν πρέπει να τρομοκρατούν τον καταναλωτή. Η σύσταση θα ήταν να ακολουθείται η χαμηλότερη συνιστώμενη αποδεκτή ημερήσια πρόσληψη που προτείνεται από τους διάφορους οργανισμούς.

Είναι η μόνη γλυκαντική ύλη που η αποδεκτή ημερήσια πρόσληψη είναι πολύ κοντά στην τοξική και έχει κάποια μετάγευση.

Ασπαρτάμη
Η ασπαρτάμη μεταβολίζεται στο έντερο σε ασπαραγινικό οξύ, μεθανόλη και φαινυλαλανίνη. Η ασφάλεια της ουσίας αυτής έχει αποτελέσει αντικείμενο πολλών μελετών, τόσο για τον καταβολισμό της σε μεθανόλη όσο και για την περιεκτικότητά της σε φαινυλαλανίνη. Παρόλα αυτά, η ποσότητα της παραγόμενης μεθανόλης είναι μικρή και δεν υπερβαίνει εκείνη που παράγεται ενδογενώς από την κατανάλωση φρέσκων φρούτων και λαχανικών.

Επίσης, η περιεκτικότητά της σε φαινυλαλανίνη έχει προβληματίσει τους ερευνητές για την πιθανότητα διαταραχής του εγκεφάλου αλλά και γι’ αυτήν εμφάνισης αλλαγών στη συμπεριφορά στα άτομα που πάσχουν από φαινυλκετονουρία (σπάνια κληρονομική πάθηση όπου εμποδίζεται ο μεταβολισμός της φαινυλαλανίνης). Για το λόγο αυτό, εάν κάποιο τρόφιμο περιέχει φαινυλαλανίνη αναγράφεται στην διατροφική ετικέτα και δεν πρέπει να καταναλώνεται από τους πάσχοντες με φαινυλκετονουρία.

Ένα άλλο θέμα που έχει μελετηθεί είναι η συσχέτιση της ασπαρτάμης με τον καρκίνο. Διάφοροι φορείς όπως το Εθνικό Ινστιτούτο Καρκίνου των ΗΠΑ, ο FDA και ο EFSA έχουν αναλύσει την ασπαρτάμη σε πολλαπλές μελέτες χωρίς να βρουν καμία συσχέτιση τόσο με τον καρκίνο όσο και με νευροσυμπεριφεριακές διαταραχές στις δόσεις που χρησιμοποιείται. Σύμφωνα με τον ADA, η κατανάλωσή της είναι ασφαλής, αφού επιτρέπεται και η χρήση της από εγκύους και θηλάζουσες.

Η ημερήσια αποδεκτή ποσότητα κατανάλωσης της ασπαρτάμης ανέρχεται σε 40 mg/kg σωματικού βάρους κατά τον JCEFA ή 50 mg/kg κατά τον ADA. Είναι 160-220 φορές πιο γλυκιά από τη ζάχαρη και παρόλο που αποδίδει 4 Kcal ανά γραμμάριο, λόγω της έντονα γλυκαντικής της δράσης, χρησιμοποιείται σε πολύ μικρότερη ποσότητα. Τελικά, το ποσό της ενέργειας που αποδίδει είναι 1 θερμίδα σε ένα κουταλάκι του γλυκού, ποσότητα αναγκαία για να δώσει την ίδια γεύση με ένα κουταλάκι του γλυκού ζάχαρη. Τέλος, χάνει τη γλυκαντική της δράση σε υψηλές θερμοκρασίες και α   φήνει μια μετάγευση.

Ακελσουλφαμικό Κάλιο

Το ακελσουλφαμικό Κάλιο είναι 200 φορές πιο γλυκό από την ζάχαρη και σε κατανάλωση 1 κουταλάκι του γλυκού αποδίδει 2 θερμίδες. Επίσης, δεν χάνει την γλυκύτητά του με την θερμική επεξεργασία και η αποδεκτή ημερήσια πρόσληψη είναι 15 mg/kg σωματικού βάρους σύμφωνα με τον JCEFA ή 9 mg/kg σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό European Commision’s SCF. Η ημερήσια αποδεκτή πρόσληψη στα παιδιά είναι χαμηλότερη, δηλαδή κυμαίνεται μεταξύ 3-9 mg/kg σωματικού βάρους.

Σουκραλόζη

Είναι η νεότερη γλυκαντική ύλη με 600 φορές μεγαλύτερη γλυκύτητα από τη ζάχαρη. Ακόμη, δεν χάνει την γλυκαντική της ιδιότητα σε υψηλές θερμοκρασίες και θεωρείται εύγευστη. Η αποδεκτή ημερήσια πρόσληψη είναι 5 mg/kg σωματικού βάρους κατά τον FDA ή 15 mg/kg σωματικού βάρους κατά τον JCEFA.

Στέβια

Το γλυκαντικό «στέβια» προέρχεται από τα φύλλα του φυτού στέβια (Stevia rebaudiana Bertoni), τα οποία περιέχουν στεβιόλη και ρεμπαουδιοσίδη. Οι ουσίες αυτές είναι 50 φορές πιο γλυκές από τη ζάχαρη, ενώ, μετά από εκχύλιση, η γλυκύτητά τους αυξάνεται και γίνεται 300 φορές μεγαλύτερη από τη ζάχαρη! Η αποδεκτή ημερήσια πρόσληψη (για παιδιά και ενήλικες) είναι 4 mg/kg σωματικού βάρους κατά τον JCEFA. Επίσης, δεν μεταβολίζεται και απεκκρίνεται ακέραιη. Χαρακτηρίζεται από καλή σταθερότητα σε χαμηλές αλλά και υψηλές θερμοκρασίες, οπότε μπορεί να χρησιμοποιηθεί τόσο στο μαγείρεμα όσο και το ψήσιμο. Παράλληλα, παρουσιάζει καλή διαλυτότητα και γι’ αυτό χρησιμοποιείται ως επιτραπέζιο γλυκαντικό, σε ποτά, σάλτσες σαλάτας, μαρμελάδες και τσίχλες.

Μέχρι σήμερα, δεν υπάρχουν επιστημονικά δεδομένα που να υποστηρίζουν ότι υπερτερεί σε σχέση με τις τεχνητές γλυκαντικές ύλες, μια και είναι η μόνη γλυκαντική ύλη φυτικής προέλευσης που κυκλοφορεί στο εμπόριο. Τέλος, είναι αρκετά φθηνή.

Νεοτάμη

Είναι από τις νεότερες γλυκαντικές ύλες που έχει πάρει έγκριση στις ΗΠΑ και είναι 7000-13000 γλυκύτερη από τη ζάχαρη! Το αποδεκτό όριο ημερήσιας πρόσληψης κατά τον JCEFA είναι 2 mg/kg σωματικού βάρους. Ωστόσο, δεν κυκλοφορεί ακόμα στο εμπόριο.

–> Εν κατακλείδι, χρειάζεται προσοχή στην κατανάλωση τροφίμων με γλυκαντικές ύλες, καθώς αυτά, σε αυξημένες ποσότητες,  μπορούν να προκαλέσουν κάποιες παρενέργειες. Ακόμη, ανάλογα µε το είδος της γλυκαντικής ύλης που περιέχοντα στα τρόφιμα ενδέχεται, τελικά, κάποια να παρέχουν θερμίδες, παραπλανώντας συχνά τους καταναλωτές.

Όπως ισχύει και γενικότερα στη ζωή μας, το μέτρο είναι το κλειδί της απόλαυσης. Το ίδιο ισχύει και για την κατανάλωση τροφίμων που έχουν γλυκαντικές ύλες, αφού συχνά περιέχουν άλλες μορφές υδατανθράκων. Τα άτομα µε διαβήτη μπορούν σε ορισμένες περιπτώσεις να καταναλώνουν τέτοιες τροφές όπως π.χ. αναψυκτικά, τσίχλες, καραμέλες χωρίς ζάχαρη, αλλά πάντα χρειάζεται προσοχή στην ποσότητα και τη συχνότητα. Σύμφωνα πάντως με τον ADA, έως σήμερα δεν έχει διευκρινιστεί πλήρως κατά πόσον η χρήση γλυκαντικών υλών βελτιώνει το γλυκαιμικό έλεγχο μακροχρόνια ή εάν τελικά βοηθάει στην απώλεια βάρους, ενώ την ίδια χρονική στιγμή δεν πρέπει να παραβλέπουμε και πρόσφατα επιστημονικά δημοσιεύματα που υποστηρίζουν μια όχι και τόσο αθώα πλευρά των γλυκαντικών (περισσότερα βρείτε εδώ).

 

Βιβλιογραφία

  • Οδηγός Διατροφής για τη Ρύθμιση του Διαβήτη, Ελληνική Διαβητολογική Εταιρεία, Έκδοση 2013
  • Gardner C, et al. Nonnutritive Sweeteners: Current Use and Health Perspectives: A Scientific Statement From the American Heart Association and the American Diabetes Association. Circulation 2012; 126(4):509-519.
  • Nutrition Recommendations and Interventions for Diabetes, Position Statement of the American Diabetes Association, Diabetes Care 2008; 3(Suppl 1): S61-78.
  • Weihrauch MR, Diehl V. Artificial sweeteners–do they bear a carcinogenic risk? Ann Oncol 2004; 15(10):1460-1465.
  • American Dietetic Association, Position of the American Dietetic Association: use of nutritive and nonnutritive sweeteners. J Am Diet Assoc 2004; 104(2): 255-275.